media-top

OCEAn’s Eyes
นัท สุมนเตมีย์ ช่างภาพใต้น้ำระดับโลก

ช่างภาพใต้น้ำเป็นอาชีพที่ดูน่าสนุกและท้าทายในสายตาคนทั่วไป แต่นอกจากความสวยงามใต้ท้องทะเลที่พวกเขานำพามาปรากฏสู่สายตาโลก การทำงานของพวกเขายังมีแง่มุมอื่นๆ มากไปกว่าความงาม ซึ่ง นัท สุมนเตมีย์ ช่างภาพใต้น้ำชาวไทยที่มีผลงานระดับโลกนำมาถ่ายทอดให้เราฟัง


ผมเริ่มงานในวงการช่างภาพจาก… การฝึกงานที่นิตยสาร อ.ส.ท. ช่วงแรกได้เริ่มเรียนรู้จากการลองผิดลองถูก เริ่มจากถ่ายทุกอย่างที่พี่ๆ ให้ถ่าย ผมเคยเปรียบเทียบงานของผมไว้ว่าเหมือนคนทำนา ถึงฤดูกาลทำนาก็ทำ พอถึงช่วงฤดูที่ออกไปทำนาไม่ได้ ก็นำผลผลิตที่เคยเก็บเกี่ยวออกมาเขียน โชคดีที่ว่าพอปี 2538 อ.ส.ท. เปิดคอลัมน์หนึ่งชื่อว่า ‘ท่องโลกใต้ทะเล’ ผมได้รับผิดชอบให้เขียนคอลัมน์นี้ เลยเริ่มรู้ตัวว่าชอบการถ่ายภาพใต้น้ำมากๆ

ผมเริ่มถ่ายภาพใต้น้ำด้วย… กล้องฟิล์ม ซึ่งทำให้เราต้องทำงานภายใต้ข้อจำกัดเยอะมาก ฟิล์มมีแค่ 36 รูป เราเปลี่ยนฟิล์มใต้น้ำไม่ได้ เราไม่เห็นภาพที่ถ่ายออกไป ทุกอย่างมันมาจากการเรียนรู้ จากประสบการณ์ และจากการเดา สุดท้ายก็คือดวง ดวงมีผลครับ ไม่ว่าจะทำอะไรยังไง ถึงแล็บล้างรูปอาจจะเป็นวันที่ไฟตก ฟิล์มเสียก็ได้ เหตุอย่างนี้เกิดขึ้นได้

พอเปลี่ยนมาเป็นยุคดิจิตอลผมก็สามารถ… ทำงานได้ง่ายขึ้น หลังจากที่ถ่ายเสร็จเราสามารถเห็นภาพที่คิดไว้หลังจอและแก้ไขได้เลย สมัยก่อนจะเห็นอีกทีก็ตอนที่ผ่านไปแล้วสองอาทิตย์หรือหนึ่งเดือน แต่มันก็มีบางสิ่งที่ขาดไป สมัยเราถ่ายฟิล์ม

มันจะมีอารมณ์แบบ… รูปที่เราถ่ายวันนั้นคือรูปที่ดีที่สุด ซึ่งผมไม่ได้จดแต่จะจำได้ว่า ม้วนนี้มีรูปหนึ่งที่เรารู้สึกว่าจังหวะมันใช่ เพราะการถ่ายภาพด้วยฟิล์มเราต้องเลือกจังหวะที่ดีที่สุดจังหวะเดียวในการกดชัตเตอร์ พอได้ฟิล์มมาเราก็จะค้นๆ รูปฉันอยู่ไหน ซึ่งถ้าได้มามันก็รู้สึกว่าแฮปปี้ แต่บางครั้งมันก็หายไปไหนไม่รู้เลยก็มี

คนที่ไม่ได้ทำงานหนังสือท่องเที่ยวอาจจะเคยจินตนาการว่า… คนที่ทำงานแบบนี้มีชีวิตสุขสบาย มีคนจ้างให้ไปเที่ยว แต่ในความเป็นจริงแล้วเวลามีคำว่างานอยู่บนหลัง งานก็คืองาน ถ้าผ่านไปสัก 3–4 วัน เรายังไม่ได้ภาพ ยังไม่ได้งาน มันก็เครียด ความกดดันมันไม่เหมือนกับคนที่ไปเที่ยวชิลๆ แน่นอน มันจะทำยังไงให้ได้ภาพ ก็จะมีความเครียดอยู่

สิ่งที่ช่างภาพใต้น้ำต้องมีคือ… ดวงครับ (หัวเราะ) ต้องสามารถคาดเดาเหตุการณ์ที่กำลังจะเกิดขึ้นข้างหน้าได้บ้าง มีสายตา มีมุมมอง รู้จักสิ่งที่กำลังจะถ่าย อย่างผมถ่ายภาพสัตว์น้ำ ถึงแม้เราจะคุยกับปลาไม่ได้ แต่เราสื่อสารกันด้วยภาษาท่าทาง กิริยาของเราที่ดูไม่คุกคาม เพราะผมบอกเลยว่าเราว่ายน้ำไล่ตามถ่ายรูปปลาไม่ทันหรอก แต่เราต้องทำให้ปลาสนใจเข้ามาดูเราเอง

ผมชอบวาฬที่สุดเพราะ… คิดว่า Marine Mammal เป็นสิ่งมีชีวิตที่พัฒนาการทางสมองเยอะ อาจจะไม่ต่างกับคนเท่าไหร่ เวลาที่เรามองเขา เขาก็มองเรา แล้วผมว่าเขาก็คิดอะไรอยู่เหมือนกัน ยิ่งทำงานมานานผมยิ่งพบว่า สัตว์ทุกตัวมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว เหมือนคน ตัวนี้เป็นมิตรนะ ตัวนี้ไว้ตัวหน่อย ผมเคยถ่ายภาพลูกวาฬหลังค่อม แล้วรู้สึกว่าลูกวาฬเหมือนเด็ก ยิ่งตอนนี้มีลูกยิ่งรู้ว่าเหมือนมาก ความขี้เล่น ความสงสัยมันจะออกมาทางแววตา

ผมมักเรียนรู้จากข้อผิดพลาดของตัวเอง อย่างเช่น… สมัยที่เริ่มถ่ายภาพใต้น้ำใหม่ๆ ผมถ่ายภาพกระเบนราหูด้วยการว่ายน้ำตาม ดังนั้น ภาพที่ได้ก็มักจะเป็นช็อตด้านหลัง แต่พอนานไป ผมรู้แล้วว่ากระเบนราหูจะเข้ามาในแนวปะการังเพื่อทำความสะอาดร่างกาย ผมก็แค่ไปรออยู่ตรงนั้น ทำตัวให้กลมกลืนกับสิ่งแวดล้อมที่สุด รอให้เขาทำกิจวัตรของเขา แล้วผมก็จะได้ภาพดีๆ โดยไม่ต้องไปรบกวนเขา

สิ่งที่ผมพูดกับช่างภาพรุ่นน้องเสมอคือ… ทัศนคติเป็นเรื่องสำคัญมากในการทำงานกับธรรมชาติ เราต้องรู้จักเคารพธรรมชาติ การที่เราจะได้ภาพหรือไม่ได้ ไม่สำคัญเท่ากับว่า เราไปรบกวนเขาแค่ไหน จะพูดว่าช่างภาพไม่รบกวนธรรมชาติเลยก็คงไม่ใช่ แต่เราจะทำอย่างไรให้รบกวนเขาน้อยที่สุด การรู้จักรอคอยจึงเป็นสิ่งสำคัญ เพราะทุกวันนี้ทุกคนที่มีกล้องก็สามารถรู้สึกว่าตัวเองเป็นช่างภาพได้ แต่ว่าทัศนคติและประสบการณ์จะทำให้เราถ่ายทอดงานออกมาได้ดี

การมีอยู่ของช่างภาพธรรมชาติสำคัญเพราะ… สิ่งที่ผมทำมาตลอด 20 กว่าปีคือ ‘บันทึก’ เมื่อยี่สิบกว่าปีที่แล้วเด็กๆ อาจไม่รู้จักวาฬ ไม่รู้ว่าวาฬไม่ใช่ปลา โลมาไม่ใช่ปลา แต่ผมว่าการที่คนเราจะเรียนรู้เรื่องการอนุรักษ์ได้เราต้องทำให้เขารู้จักสิ่งที่เขาต้องอนุรักษ์ก่อน ผลของมันอาจไม่เห็นเป็นภาพใหญ่ แต่สิ่งที่ช่างภาพบันทึกไว้ เมื่อนำมารวมกับงานของคนที่ทำงานอนุรักษ์หรืองานของสื่อ มันจะทำให้คนเห็นว่าในโลกที่เราอยู่นี้ เราต้องอยู่ร่วมกันกับเพื่อนร่วมโลกด้วยความสมดุล

ผมตั้งข้อสังเกตไว้อย่างหนึ่งว่า… มนุษย์เชื่อมโยงกับธรรมชาติตั้งแต่เกิด อย่าง หนูนวล ลูกสาวผม ก็จะมีความสุขมากเวลาได้ดูแมว ดูหมา ดูปลา ผมเคยคุยกับคนที่ซื้อสารคดีมาฉาย เขาบอกว่าส่วนใหญ่ต้องฉายตอนเช้าเพราะเด็กดู เด็กทุกคนชอบสัตว์ ซึ่งผมว่ามันเป็นความเชื่อมโยงที่ติดตัวเรามาตั้งแต่เกิด ผมจึงมีความสุขมากเวลาที่ได้พาเด็กๆ ไปเดินดูนิทรรศการ

ผมมีโอกาสเดินทางไปต่างประเทศบ่อยๆ พบอย่างหนึ่งว่า… เด็กไทยห่างเหินกับธรรมชาติมากเมื่อเทียบกับที่อื่นๆ เด็กกรุงเทพฯ สุดสัปดาห์พ่อแม่พาไปเดินห้าง แต่ประเทศอื่นเขามีสถานที่ที่เปิดโอกาสให้เด็กๆ ได้ใกล้ชิดธรรมชาติ ผมอยากให้เด็กๆ ของเราได้มีโอกาสออกไปใช้ชีวิตกลางแจ้งบ้าง ไปดูนกก็ได้ เดินสวนสาธารณะก็ได้ เพื่อให้เขาได้เรียนรู้ว่ามนุษย์ควบคุมธรรมชาติไม่ได้ ธรรมชาติต่างหากที่ควบคุมเรา ดังนั้น เด็กๆ ควรรู้จักการปรับตัว และมีความสุขไปกับมัน


HIS WAY

• นัท สุมนเตมีย์ เพิ่งรวบรวมผลงานภาพถ่ายจากการทำงานในฐานะช่างภาพใต้น้ำกว่า 20 ปีไว้ในหนังสือโฟโต้บุ๊ก OKEANOS หนังสือภาพที่จัดพิมพ์ขึ้นโดยการระดมทุน
• ปัจจุบันนัทเป็นช่างภาพอิสระที่เดินทางทั่วโลกเพื่อบันทึกภาพธรรมชาติโดยมีเป้าหมายเพื่อบันทึกโลกในยุคสมัยของเขาเอาไว้เพื่อส่งต่อให้คนรุ่นต่อไป โดยมีแรง-บันดาลใจหลักมาจากน้องหนูนวลลูกสาววัย 11 เดือน


ที่มา
เรื่อง : วรรณวนัช ท้วมสมบูรณ์
ภาพ : กีรติ เจียมอัชฌาศัย

media-top